Logo van de kerk

overweging in 2019 op 24 maart

Overweging 24 maart 2019

lezing Lucas 13

Heb je al gehoord…

Heb je al gehoord wat er in Utrecht is gebeurd? zo vroeg ik mijn ouders die afgelopen maandag bij ons aan het oppassen waren. Onze oudste luisterde mee en zei: wat dan, mama, wat is er dan gebeurd daar? Even aarzelde ik, want wat zou ik zeggen? Ik kon het niet mooier maken dan het was… Maar toen vertelde ik dan toch maar: er is een man daar die zomaar op andere mensen heeft geschoten. Even rustig als oprecht verbaasd zei Sil: waarom? Ja, waarom…d at is misschien de enige goede vraag, zei mijn vader, waarom zou je dat nou doen.

Heb je al gehoord wat er is gebeurd in Christchurch? zo heeft u misschien in de afgelopen tijd aan een ander gevraagd. Wat dan, wat is daar gebeurd? Daar was een man die zomaar in het wilde weg begon te schieten op mensen en dan ook nog toen ze aan het bidden waren. En waarom… waarom zou je dat nou doen?

Heb je al gehoord wat er is gebeurd in Jeruzalem? zo zeggen de mensen rondom Jezus tegen elkaar. Wat dan, wat is daar gebeurd? Daar hebben soldaten van de bezetter pelgrims wreed vermoord terwijl ze notabene op heilige grond waren, aan het offeren in de tempel, hun bloed vermengde zich met het bloed van de offerdieren.

U merkt het, de actualiteit en de bijbellezing lopen vandaag, pijnlijk genoeg, bijna naadloos in elkaar over. Zoals je elkaar misschien deze week op straat, in de supermarkt, of aan tafel sprak over Utrecht, of eerder over Christchurch, of zoals al vele, vele keren eerder wanneer er gebeurtenissen waren die je de adem benamen en waar alle zin of betekenis aan ontbrak, zo komen de mensen ook bij Jezus met dat voorval, dat vreselijke nieuws dat in zijn tijd de ronde doet, die gebeurtenis in Jeruzalem, de dood van weerloze mensen wreed omgebracht notabene op een plek die veilig en vredig zou moeten zijn. Heb je dat al gehoord, Jezus, en wat zeg je daarvan? Waarom gebeurt zoiets? Kun jij dat verklaren?
We weten niet de toon waarop ze het gezegd hebben tegen Jezus, waren de mensen ontzet, verbijsterd of juist verwijtend, als ze het tegen Jezus zeggen of willen ze hem als Galileeër waarschuwen niet naar Jeruzalem te gaan?
Hoe dan ook, tussen de regels door, en uit de reactie van Jezus lijkt wel te klinken dat de vragenstellers Jezus, of via hem God ter verantwoording willen roepen. Als er toch een God is, die liefde is, hoe kan dit dan gebeuren? Waarom?
Zie je wel, er is niks nieuws onder de zon, zou Prediker wel zeggen, hoe zeer de tijden ook zijn veranderd, mensen leven nog altijd met dezelfde vragen.

Hoe heeft dit kunnen gebeuren?

Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Het is nog altijd de eerste vraag van journalisten als er iets vreselijks gebeurt. Er wordt gezocht naar verklaringen, wat zit erachter, hoe moeten we dit plaatsen? Iemand zei dat ook over afgelopen maandag, dat het haar trof hoe vooral die vraag zinderde in de stad: waar hebben we hier mee te maken, wat is het motief, wat zit erachter? Misschien om zo de onvoorspelbaarheid, de grilligheid van een dergelijke gebeurtenis weer te kunnen indammen. Zolang we het niet kunnen plaatsen, niet kunnen begrijpen zou het ons zomaar ook zelf kunnen overkomen, en staat alles zomaar op losse schroeven, waar we normaliter een gevoel van veiligheid aan ontlenen. Iemand van slachtofferhulp vertelde deze week hoe zij vooral werken aan het herstel van het gevoel van veiligheid bij mensen, dat dat hun belangrijkste taak is in de nasleep van zo’n gebeurtenis.

Het kunnen verklaren, het kunnen plaatsen van een gebeurtenis, het duiden bouwt dat gevoel van veiligheid weer op. Het liefst willen we zo snel mogelijk kunnen zeggen: daarom is het gebeurd… zo zat het… dit was de aanleiding. Dat geeft houvast, dat geeft grip, een illusie van de werkelijkheid weer te kunnen overzien maar – en dat moet ook gezegd worden – uit angst om eigen veiligheid, eigen lijfsbehoud vermengen ongemerkt verklaringen en duidingen zich ook met schuld, met de schuldvraag. Hoe meer er duidelijk wordt, hoe verleidelijker het ook wordt om de schuld ergens neer te leggen, al een dag later meenden sommigen te weten waar de schuld lag voor het drama van maandag. Dit heeft allemaal kunnen gebeuren omdat… Van verklaren, plaatsen, duiden gaat het van lieverlee over naar wijzen met de vinger, naar veroordelen, naar zwart maken. Vanuit onze eigen angst en onzekerheid geeft dat een gevoel van stevigheid, van schijnveiligheid. Het komt allemaal door…. het hele probleem zit ‘m in… …en als we dat nou aanpakken, dan… …en vult u maar in.

Bij de toehoorders van Jezus lijkt de vraag naar wie schuld heeft, niet zozeer te leven, ze weten het wel, het is duidelijk. Men dacht in Jezus’ tijd vanuit een schema dat oordeel, ongeluk, straf volgde uit begane zonden, en dus redeneerde men ook andersom: als je iets overkwam, dan had dat vast te maken met iets wat de slachtoffers verkeerd hadden gedaan. Voor ons nu een onvoorstelbare manier van denken, dat de slachtoffers op een of andere manier het ergens aan verdiend zouden hebben.
Jezus ontkracht die manier van denken dan ook meteen, verontwaardigd, ja bijna geïrriteerd bijt hij de mensen toe: denken jullie dat die Galileeër grotere zondaars waren dan alle andere Galileeër, nee zeg ik jullie! En hij voegt er het gebeuren in Siloam aan toe, waar onschuldige mensen onder een toren terecht komen. Ook zij zijn niet schuldiger dan anderen aan wat dan ook en hebben dit nergens meer of minder aan verdiend dan anderen.

Een heilloze manier van denken is dat, ook om te denken dat God hiermee te maken heeft, of te menen dat je mij of God ter verantwoording kunt roepen voor een verklaring. Kort en bondig kapt Jezus dit gesprek af, alsof hij daar heel snel klaar mee is. Wat niet te begrijpen is, wat onbestaanbaar is in de ogen van mensen, dat laat Jezus zo om het niet nog absurder te maken. Alsof hij wil zeggen: je kunt je helemaal verliezen in het zoeken naar een verklaring, naar schuld, naar schuldigen, hoe dit heeft kunnen gebeuren, naar zin, naar God. Houd daar mee op, het is vruchteloos. Wat dan wel?

Kom tot inkeer

Jezus geeft het gesprek in één keer een wending, van de vraag gaat hij naar de vragenstellers, van de doden naar de levenden, van wat gebeurd is naar wat gebeuren moet, van wijzen naar anderen naar kijken naar jezelf: Kom tot inkeer, keer je om en draag vrucht, zo houdt hij de mensen voor. Anders gezegd: En jij, wat doe jij zelf? Tegen het verlammende, tegen de moedeloosheid die je kan overvallen bij absurde gebeurtenissen, tegen het gevoel dat het allemaal toch geen zin heeft, tegen het opgeven, en ook tegen het veroordelen en wijzen, tegen dat alles geeft Jezus in die gelijkenis van de vijgenboom een stevig weerwoord.

Drie jaar heeft de vijgenboom intensieve verzorging gehad, het vierde jaar droeg het geen vrucht, het vijfde jaar ook niet en nu zijn er het zesde jaar ook al geen vruchten te ontdekken. Het wordt tijd om een conclusie te trekken, volgens de eigenaar. De vijgenboom heeft zijn kans gehad. Maar dan is er die koppige wijngaardenier die het nog eenmaal wil proberen, die nog eenmaal alles op alles wil zetten, extra omspitten, extra mest, extra aandacht.
God is de eigenaar wiens geduld op is, zijn volk heeft lang genoeg kunnen leven met zijn woord, met de Thora, het heeft genoeg kans gehad, maar het draagt op geen enkele manier vrucht. En dan toch is Jezus er als de wijngaardenier die het toch nog één jaar wil proberen. Geef mij een kans, geef de vijgenboom, uw volk, uw mensen een kans, laat het me nog eenmaal proberen en het is alsof we getuige zijn van een tweegesprek in God zelf, een onderonsje tussen de Vader en de Zoon, de Vader wiens geduld met mensen op is tegenover de zoon die voor hen blijft pleiten. De Vader die alle wegen dood heeft zien lopen, tegenover de Zoon die toch zelfs door de dood heen nog een doorgang ziet. Het is misschien wel de dubbelheid in God zelf, zijn ongeduld met mensen als ook zijn zwak voor ons.

Volhouden

Kom tot inkeer, draag vrucht, dat is het enige wat jij moet doen en ik zal je bij staan, ik zal je erbij helpen, zoiets zegt Jezus tegen zijn toehoorders en door hen ook tegen ons. Maar jij bent wel de eerste die daar een stap in moet zetten. Juist in de absurditeit van het leven, van de gebeurtenissen die we niet begrijpen, kun je soms niet anders dan volhouden, terugkeren naar je zelf, naar de bron, naar wat je voedt en dat tot groei, tot bloei, tot vrucht laten komen. Het wordt mooi gezegd in die brief aan de Romeinen: ellende leidt tot volharding, volharding tot betrouwbaarheid, betrouwbaarheid tot hoop. Geloven is vaak, heel vaak gewoon volhouden, blijven bij hoe jij vrucht kan dragen met de woorden van God in je oren, de weg van Jezus voor ogen en de liefde uitgegoten in ons hart door de heilige Geest.
Daar het mee volhouden en telkens jezelf daar weer aan toetsen, meten, schaven. Dat kun je als mens individueel doen, in je eigen leven, maar ook als gemeenschap. Met elkaar je afvragen of we nog op de goede weg zitten.

Het trof mij hoe afgelopen week in Nieuw-Zeeland zo snel al het besluit is genomen om automatische en semi-automatische wapens te verbieden en ook alles wat mensen kunnen verzinnen om met wapens grote schade aan te richten. Nieuw-Zeeland heeft of had net als de VS een vrij soepele wapenwet, vanaf je 16e kon je al een vergunning krijgen en vanaf je 18e ook voor automatische wapens. In de VS zijn er al ik weet niet hoeveel schietpartijen geweest als deze en nog steeds is de wapenwet onderwerp van discussie, in Nieuw-Zeeland gebeurt het één keer en al binnen 14 dagen is er in de gemeenschap als geheel een soort van ommekeer, inkeer, een besef van… hier zijn we te ver afgedwaald, dit moet anders. Men draagt met elkaar vrucht en laat zich niet verlammen door angst of moedeloosheid of vingerwijzen.

Blijf niet hangen bij wat onverklaarbaar is, bij wat je alle moed, alle geloof en alle hoop ontneemt, laat je ook niet meeslepen door alle stemmen die er nu mee aan de haal gaan, maar kom tot jezelf, kom tot inkeer, wees kritisch op jezelf en draag vrucht, zoals alleen de Geest die geeft en als het je zwaar valt, als het weerbarstig is, dan sta Ik je bij, dan werk Ik met je mee in de tuin van jouw leven, zo zegt Jezus tegen ons, midden in onze actualiteit, midden in ons leven, als weerwoord tegen alle andere stemmen, als woord om ons aan vast te houden.

Amen