Logo van de kerk

overweging in 2019 op 24 februari

Overweging op 24 februari 2019

lezing Lucas 6: 27-38
tekst van Karel Eykman

‘Ze zullen altijd tegen je zeggen: “Voor wat hoort wat, want dat hoort”. Ze zullen altijd uit willen leggen: Sta op je rechten, dan kom je nooit tekort. Doe daar niet aan mee, doe het andersom:- geef de mensen meer dan ze durfden te verwachten. Dus in plaats van steeds op je strepen staan langer met ze meegaan dan zij wel van je dachten We hebben mensen nodig met een nieuwe fantasie, mensen nodig met een nieuwe fantasie.Ze zullen altijd tegen je zeggen: “Oog om oog en tand om tand”. Ze zullen altijd uit willen leggen: Sla van je af en gebruik toch je verstand. Doe daar niet aan mee, doe het andersom:- ga op mensen af die van jou af willen komen Ook als ze je wegslaan blijf in de buurt, want zij hebben nodig waar zij zelf niet toe komen. We hebben mensen nodig met een nieuwe fantasie, mensen met een nieuwe fantasie.’

Mevrouw Rovers

Dit jaar alweer tien jaar geleden trouwden Ervin en ik in het mooie kerkje in Wormerveer. En zoals dat gaat hadden we in onze gemeente van toen ook een receptie, en zo trok er een rij van mensen bij ons langs die ons allemaal gelukwensten en allemaal hartelijk toespraken met allerlei goede wensen en woorden voor de tijd die voor ons lag.
En toen stond mevrouw Hil Rovers voor me, een nuchtere, recht voor z'n raap Zaanse dame. Ze was een aantal jaar geleden voor ik kwam weduwe geworden. Ze keek me even vorsend aan, gaf me toen de hand en zei, echt op z'n Noord-Hollands: Nou, meid, het is meer geven dan nemen, hoor, als je dat maar onthoudt.
Ik was even verbaasd, en beloofde haar vervolgens het goed te zullen onthouden en toen kwam de volgende al. Grappig genoeg staan al die andere woorden en wensen van toen me niet echt meer bij, maar haar reactie, haar advies staat me nog haarscherp voor de geest en soms moet ik er zomaar nog eens even aan denken, aan wat zij toen zei.
Het is méér geven dan nemen. 

Do ut des

Geven en nemen, dat had ze ook kunnen zeggen, het is geven en nemen en dat was op zich ook een waar woord geweest, heel veel van onze interactie tussen ons mensen onderling is gebaseerd op dat principe. Als je het met elkaar vol wil houden, in welke relatie dan ook, dan is het geven en nemen, dat zit er al jong in. Als ik op jouw feestje mag komen, dan mag jij ook op mijn feestje komen, zeggen kinderen tegen elkaar op het schoolplein. Als jij mij een kerstkaartje stuurt, dan stuur ik er eentje terug. Als jij voor mij zorgt, dan zorg ik voor jou. Als jij op je strepen staat, dan doe ik dat ook. Als jij onaardig doet tegen mij, dan doe ik dat tegen jou. Oog om oog, tand om tand, luidt het oude principe, do ut des, is de Latijnse verwoording, ik geef opdat jij geeft en dat is op zich een heel hanteerbaar principe, het houdt het leven in evenwicht, je weet waar je aan toe bent en wat er van je verwacht wordt, of wat je van die ander mag verwachten.

Dat gaat vaak niet eens heel bewust, maar het is zo'n ongeschreven regel die in heel veel relaties een rol speelt, het principe van wederkerigheid. Je vindt het terug in het goede, het positieve dat mensen voor elkaar kunnen betekenen. Maar omgekeerd kun je het ook herkennen in het kwade, het negatieve dat mensen elkaar toe bedelen. Het is u vast, net als ik, wel overkomen dat, nadat je een streek had uitgehaald bij je broertje of zus, dat je vader of moeder dan ietwat belerend tegen je zei: Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.  
 

Kerkvader Augustinus schreef in de 4e eeuw na Christus al een mooi, nuchter commentaar op de bergrede waarin hij zei: er wordt altijd een beetje minachtend gedaan over oog om oog, tand om tand, maar dat is al heel wat, wanneer je beseft dat je vaak geneigd bent veel harder terug te slaan, dan wat jou is aangedaan, dan is er met oog om oog, tand om tand in ieder geval alweer een stap gezet. 
 

Oprekken

Maar dan mevrouw Rovers...die zegt: het is méér geven dan nemen. Dus niet afwegen, uitbalanceren, voor wat hoort wat, nee, zet een extra stap, een extra inspanning, reis een extra mijl met iemand op, zoals er in de bergrede staat bij Mattheus. Ze rekte dat principe van geven en nemen een beetje op, alsof ze wilde zeggen, met alleen geven en nemen kom je misschien een heel eind, maar je komt er niet helemaal, daar red je het niet alleen maar mee, dat is niet voldoende, er zijn situaties waarin het méér geven dan nemen is.
Binnen de context van de mensen die je liefhebt, je man, je vrouw, je ouders, je kinderen, je vrienden, kun je je daar ook zeker wel wat bij voorstellen. Je doet het gewoon, uit liefde, je kunt niet alles afwegen op een gouden schaaltje, veel te vermoeiend en onplezierig, het zet de boel binnen no time op slot. En je weet ook hoe vaak anderen, de mensen om je heen, jou méér geven dan je verdient. De keren dat je met liefde opgevangen wordt in je boosheid, de keren dat je even helemaal niets voor die ander kunt doen, maar aangewezen bent op anderen, de keren dat er voorbij jouw misslagen wordt gekeken en je toch weer opnieuw begint met elkaar.   
 

Het is méér geven dan nemen, het zou ook de samenvatting kunnen zijn van die woorden van Jezus over je vijanden lief hebben, linkerwang-rechterwang, goed doen en bidden en zegenen voor hen die je tegenstaan, Bij Jezus worden die woorden nóg weer een stapje verder opgerekt, hij spreekt niet alleen over je houding ten opzichte van degene die je liefhebt, degene van wie je iets mag verwachten, degene die jou weldoet, want, wat is daar voor bijzonders aan, zegt Jezus bijna een beetje spottend, prikkelend, scherp, nee, het geldt net zo goed voor je vijanden, voor je haters, voor degene die je vervolgen.
Kortom, nog een stap verder, nog een extra mijl. Mensen kenden vanuit de Tora het principe niet wraakzuchtig te zijn tegenover je vijanden, maar door te zeggen je vijand goed te doen rekt Jezus dat principe op. Mensen kenden vanuit de Tora de regel God, je naaste en jezelf lief te hebben, maar door te zeggen je haters lief te hebben, rekt Jezus dat principe op. Hij legt eigenlijk een geheel nieuwe basis onder die gemeenschap die zich om hem heen vormt, niet op basis van geven en nemen, maar op geven aan elkaar om niet.

Bij alle leefregels die Jezus hier geeft geldt eigenlijk hetzelfde onderliggende principe: niet wat die ander doet, wat die ander zegt of hoe die ander handelt of jou behandelt, is leidend in wat je doet, zegt of laat, maar wat je zelf, levend vanuit de bron, levend in verbinding met de Barmhartige, met God, uiteindelijk hoog acht, wat menselijk is, wat je kwaliteit van leven vindt, dát is leidend!
Wees barmhartig, zoals jullie Vader barmhartig is, daar zoek je je voeding in al je doen en laten en niet in hoe die ander doet, spreekt, handelt, wat het ook is. 

Nou moet ik eerlijk zeggen, hierin vind ik kinderen een zeer goede leerschool, of het nu je eigen zijn of van een ander, om die woorden van Jezus te beproeven in jezelf, want stel: je komt thuis na een dag werken, je hebt honger, de boodschappen voor het avondeten moeten nog worden uitgepakt en dan ontploft er één van de kinderen op de bank, omdat net niet dat ene filmpje wordt gekeken dat hij of zij wil... tja, hoe zen blijf je dan... niet wat de ander zegt, doet of laat is leidend, maar het goede dat jezelf voor ogen hebt, wat je hoog acht etc…. ga er maar aan staan.

Tot jullie die (wel) willen horen, zeg ik…

Foto Michael Curry
(de predikant die bij het het huwelijk van de Engelse prins Harry met Meghan Markle preekte over de Liefde)

Kent u deze man nog? Waar ging zijn preek over? Weet iemand dat nog? Ja, en de manier waarop hè. Wat een presentatie, wat een vuur, het regende positieve reacties op twitter, facebook, in de kranten etc. Een collega zei ietwat mismoedig, nou als deze preek de norm wordt voor alle toekomstige trouwstellen, dan kan ik wel een andere baan zoeken.
Maar ja, of dat alleen in Nederland was, dat weet ik niet, er was ook kritiek, of moet ik zeggen een kritische kanttekening, feedback. Dat zijn preek en het onderwerp te gemakkelijk zouden zijn, dat liefde niet voor alles een oplossing is. En ik dacht later: wat vreemd toch eigenlijk, zo'n reactie, wat steken we als mensen toch raar in elkaar, dat we dat toch ook moeten zeggen, dat bijna niet kunnen nalaten. Wat zegt zo'n reactie nou, wat zit daar nou achter? Waarom zeggen we nou niet gewoon ja én amen?
Is het een manier om te zeggen dat we het niet kunnen, dat het te hoog gegrepen is, een te hoog ideaal, waaraan we niet kunnen beantwoorden? Een gevoel dat je ook bekruipt als je die woorden van Jezus hoort van vandaag.

Of is het ook zo dat we die woorden over de weg van de liefde, over de verlossende kracht van de liefde niet willen horen, hoewel we diep in ons hart wel weten dat het "the only way is", zoals Curry zei? Brengt het ons te zeer van ons padje, van ons vertrouwde patroon van geven en nemen, van macht en bezit, van actie en reactie, van kwaad met kwaad vergelden, stoort het teveel in dat wat we kennen en wat " ze altijd tegen ons zeggen en ons uit willen leggen "zoals Karel Eykman schreef in zijn gedicht?
En leggen we die woorden daarom, na ons eerste enthousiasme, toch maar liever naast ons neer. Zoals Jezus na het eerste enthousiasme over zijn optreden uiteindelijk als lastig, naïef en verstorend werd neergelegd, aan de kant gezet, uit de weg geruimd. Omdat hij wel consequent die weg van de liefde bleef gaan, tot aan het einde, tot aan het laatste gebed voor zijn vervolgers, vader, vergeef hun ze weten niet wat ze doen...

Mensen met een nieuwe fantasie

Veelzeggend zegt Jezus dan ook aan het begin van deze hooggestemde woorden: Tot jullie die wel willen luisteren, zeg ik...
Wil je het horen, die weg die Jezus wijst, wil je ermee aan de slag, wil je je erdoor laten uitdagen? Misschien de meeste tijd wel niet, misschien het vaakst niet, de andere vertrouwde patronen zijn zoveel makkelijker en ze overkomen je ook zoveel sneller, daar ben je ook mens voor  en toch...en dat vind ik zo mooi van dat gedicht van Eykman, 
we hebben het wel hard nodig als mensen, willen we een stapje verder komen, heel concreet soms in ons eigen leven, in alles wat ons daarin bezighoudt, in onze relaties en verhoudingen,  of op grote wereldschaal, wat Curry meer in het vizier had, we hebben het wel hard nodig, wij allemaal, u en ik, dat er telkens weer mensen zijn met een nieuwe fantasie, een nieuwe verbeelding van hoe het ook kan, dat we zelf soms die mensen zijn met een nieuwe fantasie, of dat we benaderd worden door mensen met een nieuwe fantasie, om verder te komen in Gods naam.
Alleen al iemand als mevrouw Rovers die met haar woorden net even buiten de gebaande paden daar trad. We hebben het hard nodig.

Om nog maar even Augustinus te citeren. Oog om oog en tand om tand, is al een hele stap. Op weg naar het ideaal van rechterwang, linkerwang, en je vijanden lief hebben zitten misschien nog wel wat van die tussenstappen, misschien eens een keer voor de verandering één klap terug voor de twee die je kreeg, of een oor voor een oog, (zo schrijft hij dat werkelijk ook al weet ik niet wat erger is), als er maar stappen worden gezet op de weg die Jezus ons voorgaat.
En soms kom je dat zo weer even tegen, die inspiratie, die bemoediging, niet alleen in de Bijbel, maar ook in de cultuur van vandaag de dag.

Ik eindig met de woorden van een lied van Daniel Lohues, dat we straks beluisteren in de collecte. (en vergeef me mijn Drents)

Licht, leben en liefde
Zunder is de wereld mar 'n rotsblok
Vaak valt 't niet met
Toch blief ik probeern wa'k ooit leert heb

Amen