Logo van de kerk

overweging in 2018 op 31 december

Oudejaarsavondviering 2018

Schriftlezing: Mattheüs 2: 1 - 12

Oudjaarsavond in de kerk...

Even trekken we ons terug uit de drukte van buiten, het rumoer van de feestdagen, en het donker dat ons deze dagen omringt. Hier mogen we een schuilplek vinden in de stilte, bij het licht van de Paaskaars dat altijd brandt, en bij woorden uit de Schrift en een lied dat ons hart verwarmt.
We zijn niet met veel en dat hoeft ook niet, het roept bij mij het beeld op van een klooster, waar ondanks het woelen van de wereld er altijd een paar zijn die de lofzang gaande houden en God zoeken in woord en gebed.
Op deze avond waarop we terugblikken, afsluiten en vooruit kijken naar wat komt, wat de toekomst ook brengen moge, op deze avond zullen we horen over de wijzen uit het oosten, die zich losmaken van hun vertrouwde wereld en op hoop van zegen onderweg gaan een ster achterna, een hoopvol teken aan de horizon.
Dat we in hun weg misschien iets van de onze mogen herkennen...

Meditatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

En ze reisden via een andere weg terug naar hun eigen land...
Zo eindigt het verhaal dat we zojuist lazen uit Mattheüs 2 en het lijkt een logische, afsluitende zin om het verhaal rond te maken, het laatste wat nog gezegd moet worden. Een soort naschrift om onze nieuwsgierigheid te stillen, hoe het nu verder ging met die mannen uit het oosten.
Want...de climax is al geweest, althans, zo lijkt het, op het eerste gezicht, namelijk het vinden van het Kind. Dat was dé reden dat ze ooit onderweg waren gegaan, dat ze al het vertrouwde achter zich hadden gelaten, dat ze Herodes hadden getrotseerd. Hoogtepunt in het verhaal is dat ze knielen voor het kind, en hun geschenken overhandigden en weten dat ze niet tevergeefs op weg zijn gegaan.

En ze reisden via een andere weg terug naar huis, naar hun land.

Eind goed, al goed. Toch vind ik juist deze laatste zin van dit verhaal altijd de mooiste, de meest veelzeggende, de zin die het meest de nieuwsgierigheid prikkelt. Want je kunt die zin puur aan de oppervlakte verstaan, als een geografische aanwijzing, maar er klinkt ook een diepere laag in mee, een andere weg nemen, nadat er iets beslissends gebeurd is. Je hebt een zoektocht ondernomen naar iets, naar iemand in je leven en ergens is er een punt waarop je beslist: ik neem een andere weg, een andere route. Ook al ga ik terug naar het leven dat mij vertrouwd is, zoals de wijzen, dat doen door terug te gaan naar hun eigen land, hun eigen vertrouwde omgeving, de weg is anders.

Een andere weg inslaan is iets wat - of je het wil of niet - in deze dagen rond oud en nieuw altijd weer een terugkerend thema is, het vragen naar goede voornemens, het magische van een nieuw jaar dat voor je ligt, waarin alles anders kan. Het nadenken over wat anders had gemoeten in het afgelopen jaar, het hoort een beetje bij deze dagen en hoewel het soms wat aan de oppervlakte kan blijven hangen, zo'n gesprek daarover, kan het ook van grote waarde zijn, deze bezinning op wat was en op wat komen zal en in hoeverre en zo ja, hoe je de dingen anders wil en kunt doen.

De verpleegkundige Bronnie Ware uit Australië, die met terminale patiënten werkte, verzamelde ooit een top 5 van alle dingen waar stervenden het meeste spijt van hadden, met uiteindelijk als onderliggend doel de levenden tot nadenken te zetten voor het hier en nu en niet te wachten tot die laatste grens. De meest voorkomende spijt die mensen hadden was dat ze als ze terugkeken meer een leven hadden willen leiden dat trouw was geweest aan henzelf en niet zozeer het leven dat anderen van hen hadden verwacht.
Hoeveel makkelijker is het gehoor te geven aan de stemmen die om je heen of in jezelf klinken wat er van je verwacht wordt te doen, in plaats van wat werkelijk bij je past, waarin je zelf tot je recht komt.

Grip krijgen op het leven

De wijzen uit het verhaal leven een leven dat van hen verwacht wordt, het zijn mensen die met hun kennis van de sterren grip proberen te krijgen op het leven, mensen met een hang naar zekerheid en overzichtelijkheid, en wie zou zich daar niet in herkennen? Als het erop aankomt tasten we in het duister wat er komen gaat en toch wil dat er bij ons vaak niet in, proberen we grip te krijgen, ook op de toekomst. De wijzen met hun voorspellende gaven zijn daar de levende gestalte van, die hang naar zekerheid.
Totdat er ineens een ster aan de hemel verschijnt die alle berekeningen doorkruist, die nergens te plaatsen is en een verlangen in hen wakker roept. Ze maken zich los van het vertrouwde, van de verwachtingen en reizen deze ster achterna.

Soms gebeurt ons dat ook in het leven en dat hoeft niet in het groots, soms kan het ook in het hele kleine, dat er iets is, iets dat gebeurt, in een ontmoeting met een ander, of een woord, een lied, of een ingeving, waarvan je denkt: hier moet ik iets mee...dit kan ik niet zomaar aan me voorbij laten gaan, ook al gaat het misschien in tegen verwachtingen, van mezelf of anderen, tegen het vertrouwde dat ik ken.
Je moet je soms durven losmaken van het bekende, ik denk zelf dan even aan die momenten dat je - God weet waarom - zomaar eens naar iemand toe fietst en hoe dat dan net het juiste moment blijkt te zijn, of hoe je op beslissende momenten een juiste keuze maakt, zonder dat je precies weet waarom, bijna alsof het je overkomt in plaats van dat je zelf aan het roer zit.
Van Blaise Pascal, de bekende wiskundige en gelovige, is de prachtige uitspraak: het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent...
Anders gezegd, soms weet je met je hart al dingen die je in je hoofd niet op een rijtje kunt krijgen... en misschien ook wel nooit zult krijgen.

Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent...

Met geloven is het eigenlijk ook maar al te vaak zo, dat met je rede, met je verstand het soms dwaas lijkt te blijven geloven, te blijven vertrouwen, te blijven zoeken naar God, naar het goede, terwijl er zoveel donker is, en dan toch, het hart heeft zo zijn redenen.
Zo luisteren de wijzen naar hun hart en ze maken zich los van het vertrouwde en gaan die ster achterna en vinden het Kind, gewikkeld in doeken en gelegd in het stro. En ook al blijft de wereld precies hetzelfde, en reizen ze weer terug naar hun eigen land, hun eigen vertrouwde omgeving, ja wie weet, oefenen ze hetzelfde beroep weer uit, toch is de weg anders, ze reisden via een andere weg terug naar waar ze vandaan kwamen.

Dat is mooi, vind ik, in dit verhaal, dat in dat open einde juist niet verteld wordt hoe ze het radicaal over een andere boeg gooien, hoe ze nooit meer thuiskomen of voor altijd bij Jezus blijven, nee, ook nadat ze geknield hebben bij de Koning in de kribbe nemen ze hun eigen plek weer in, met alle verantwoordelijkheid die erbij hoort, maar de weg... de weg is anders, ook al lijkt alles hetzelfde.
Iemand die veel mensen begeleidt op hun levensweg, waar ze zijn vastlopen, zei ooit eens tegen mij hoe hij vaak mensen in gesprekken vertelt dat 80% van je leven je overkomt en dat je maar op 20% enigszins invloed hebt, en misschien liggen de percentages ook nog wel anders, maar dat waar je wel invloed op hebt, de manier is waarop je die gegeven weg ondergaat en betekenis geeft en zin.

Er zit wijsheid in dat verhaal van vanavond dat de wijzen het niet radicaal over een andere boeg gooien en dat dat ook niet van hen gevraagd wordt. Ook al zullen er straks vast weer de nodige artikelen verschijnen die ons adviezen geven hoe we onze goede voornemens vol kunnen houden, hoe we het daadwerkelijk "anders" kunnen doen in ons leven, in bijbelverhalen lijkt over die capaciteit van de mens, over of we dat werkelijk kunnen, een stuk nuchterder en realistischer te worden gedacht. Er zijn maar weinigen die het werkelijk helemaal anders doen na hun ontmoeting met Jezus. Zelfs Petrus zegt na zijn hele weg met Jezus weer: Ik ga vissen, ik pak mijn oude leven weer op.
Misschien is dat ook wel deel van de bezinning in deze dagen, dat je eerlijk onder ogen durft te komen welke dingen je nu eenmaal niet in de hand hebt, maar die je leven wel in een bepaalde richting zetten, in een bepaald spoor.

Ik moet leren het te doen met wat ik nu heb en hoe het nu is, zei kortgeleden nog iemand tegen mij.

Eerder lijkt het verhaal van de wijzen ons te bemoedigen hoe de weg die je gaat van binnenuit anders ervaren kan worden, anders begrepen kan worden. In de ontmoeting met het Kind in de kribbe en hun knielen voor de eenvoud en weerloosheid van het goddelijke, valt er over het leven van de wijzen en alles wat daarbij hoort een ander licht, van binnenuit verandert er wat in henzelf, en misschien herkennen we ons soms daarin op onze weg. De dingen waar je je eerder misschien aan vastklampte, worden minder belangrijk, of dingen die zwaar op je drukten en je geest bezet konden houden, ze worden lichter, draaglijker, je kunt ze met meer mildheid aanschouwen, of vaste patronen in relaties, mechanismes die je in de greep houden, de altijd bekende paadjes die je afloopt, ineens krijg je weer moed dat er iets nieuws kan dagen in het oosten.

En ze reisden terug langs een andere weg...
Naar hetzelfde en toch anders.

Als we morgen wakker worden in het nuchtere licht van de eerste dag van het nieuwe jaar, dan hoop ik dat we iets van dat licht van binnenuit vast mogen houden, dat altijd over ons leven valt,

Moge het zo zijn,
amen.