Logo van de kerk

overweging 17 mei 2020

Meditatie 17 mei 2020

Lezing: Exodus 20

Geliefde mensen van God.

Bij ons thuis, en ik zeg dat met een lichte gene ben ik vooral degene van de regels, van de regeltjes, naast een man die daar - laten we maar zeggen - wat losser en ontspannener in staat. Regels zoals: 1 uurtje schermtijd per dag, hagelslag en chocopasta alleen in de schoolvakanties, om de beurt de vaatwasser en met het eten blijf je aan tafel zitten. Niks geks eigenlijk en dat werkt prima zo, dat evenwicht tussen ons twee. Maar met regels, vooral de dingen die je zelf bedenkt, is het natuurlijk wel zo dat je jezelf daar ook dan consequent aan moet houden, zeker met kinderen erbij en daar schort het natuurlijk nog wel eens aan, want soms dan is er zomaar even aanleiding om er van af te wijken, of dat ik er zelf geen zin in heb, en de kinderen voelen dat haarfijn aan, leggen de vinger onmiddellijk op de zere plek en ik word er dan ook meteen mee geplaagd. Tja, soms loop je vast in je eigen bedachte, eigen opgelegde regels.

Nou vloeit daar bij ons thuis natuurlijk geen bloed uit, maar even als voorbeeld van hoe dat werken kan tussen ons mensen, hoe je soms klem komt te zitten in de eigen opgestelde regels, of hoe het leven, hoe situaties, hoe anderen soms klem komen te zitten juist door gemaakte afspraken, opgestelde regels, en vastgelegde wetten, die de werkelijkheid geen recht doen, die de goede zaak niet helpen, of die eerder averechts werken dan ten goede.

Ik moest hieraan denken toen ik deze week een mooie samenvatting las van wat de rode draad van de Tien Woorden beoogt te zijn, namelijk woorden, richtingwijzers, beloftes die een mens willen helpen te voorkomen dat je klem komt te zitten, dat is de grond van de zaak, daar draait het om. Een prachtige omschrijving, woorden die je helpen om niet klem te komen zitten. Daarvan had het volk al genoeg meegemaakt in Egypte, hoe je klem kunt komen te zitten, nu ontvangen ze woorden die het tegenovergestelde willen bewerken. Woorden die je willen helpen niet klem te komen zitten in onderdrukkende godsdienst, of vastliggende godsbeelden, in leugenachtigheid of jaloezie, een overspannen werkdruk enzovoort. Woorden die ook anderen die ruimte willen bieden, en jou dus helpen om een ander niet klem te zetten, net zo goed.

Nu is dat natuurlijk met de Tien Woorden, vaker benoemd als de Tien Geboden, niet altijd zo ervaren. Het verschil in benaming alleen al geeft dat al aan. Het bekende ijsje op zondag in combinatie met een gebod als zondagsheiliging is, zo vermoed ik, vaker ingezet om mensen klem te zetten dan om ze de ruimte te geven.

Velen hebben het geloof juist ervaren als een diensthuis: eisen en plichten, lasten en beperkingen, veel moeten en weinig mogen, vrijheidsberoving in plaats van bevrijding. Vanwege de tien geboden? Of vanwege die christelijke mensen die ze op hoge toon vertaalden en verklaarden? Je zult, je zult.
(uit: Tien klinkende woorden, ds. Wim van der Zee)

Ik ben de Heer uw God, die u uit Egypte, uit de slavernij heeft bevrijd. Zo beginnen de tien woorden. Dat is niet alleen maar een intro op de werkelijke tien woorden, dat is in de Joodse indeling het eerste woord! Het begint niet met een moeten, maar het eerste woord is er één van bevrijding, ja meer nog… het is een woord waar een heel verhaal achter schuil gaat, een geschiedenis, één zin die zoiets zegt als tussen twee geliefden: weet je nog, toen en toen…toen we dit meemaakten…toen we samen daardoorheen zijn gekomen… toen hebben we tegen elkaar gezegd… we zullen altijd…. of we zullen nooit meer en vandaaruit gaan we nu de toekomst in… vandaaruit gaan we nu zo het leven in… Hier gaan we voor.

Ik ben de Heer uw God, die u uit Egypte, uit de slavernij heeft bevrijd. Dat eerste woord is de dragende grond onder alles… hier begint het mee, met een God die zich laat kennen als iemand die van kleine slaven vrije mensen maakt. Of zoals in ons verhaal van vanmorgen: Als je maar beseft, dat je voor mij geen slaaf bent, maar een verantwoordelijk mens. Daarom durf ik ook wat van jou te vragen…

Zo spreekt God mensen aan, en laat je je dan aanspreken? Er wordt vanuit jouzelf commitment gevraagd, niet in allereerste plaats aan iets, aan regels, maar aan Iemand. Ik keek deze week een klein stukje van “100 dagen voor de klas ”, een programma waarin twee jongens gaan uitproberen hoe het is om voor de klas te staan op de middelbare school en een docent vertelde daar hoe zeker op het vmbo de leerlingen vooral voor jou als docent willen werken en dat dus eerst die band het allerbelangrijkste is in plaats van regels of streng zijn. En dat je vandaaruit, vanuit die vertrouwensband ook hen verantwoordelijkheid kunt geven, kunt aanspreken, een goede weg kunt gaan wijzen, Alleen omdat je hen kent, hen ziet, en zij jou, zullen ze naar je luisteren, zullen ze aanspreekbaar zijn. Zo openen ook die Tien Woorden, tussen God en mensen.

Dat haalt het algemene karakter van die Tien Woorden, wil je ze “goed” verstaan, eigenlijk dus weg. Ik heb gedacht: wat zou ik nu over die tien woorden moeten preken, want je zou zeggen: we weten allemaal wel dat het beter is niet te stelen, niet te liegen, niet jaloers te zijn, niet te moorden, niet in te breken in de relatie van een ander, maar tegelijkertijd zou je kunnen zeggen: en toch doet de mens dat nu eenmaal, er is geen houden aan, we zijn telkens weer terug bij af, en daarom is het zo veel behulpzamer om ze in een relatie ingekaderd te zien, de commitment niet aan iets maar aan iemand en vandaaruit op weg gaan, en als het dan wel ontspoort is er vanuit de relatie ook een nieuw begin mogelijk, een opnieuw zoeken, een opnieuw aangesproken worden.

In het Hebreeuws beginnen de Tien Woorden met “Ik ben…van God en eindigen ze met “uw naaste”, oftewel het Ik ben van God, de aanwezigheid van de Ene, mondt uiteindelijk uit in het zien van je naaste, het omgaan met je naaste. Maar misschien moet je ook zeggen, de beweging werkt net zo goed omgekeerd, in het zien van je naaste, in het omgaan met je naaste zoals gedroomd in de Tien Woorden, word je je bewust van de relatie met de Ene, geef je vorm aan je relatie met God. Wij denken vaak vanuit een volgorde, eerst horen en dan doen, maar het woord dabar, zoals de tien woorden worden genoemd, is horen en doen ineen.

Er is een oud Joods verhaal dat vertelt dat als Mozes het volk de woorden heeft overgebracht, hij hen vraagt of ze deze woorden willen aanvaarden. Het volk antwoordt dan: Wij zullen deze woorden doen én horen. En precies in die volgorde. Naar deze woorden horen betekent ze doen, horen is doen.
Een ander Joods verhaal vertelt als het volk gevraagd wordt waarom ze zich zullen houden aan de geboden, dan antwoorden zij: Omwille van wat aan ons is geschied in de bevrijding uit Egypte. Maar omwille van het verleden, dat is niet genoeg. Het volk was immers nauwelijks bevrijd uit Egypte of het liep al te klagen en verlangde terug naar de vleespotten van Egypte. Dan antwoordt het volk: Omwille van wat ons hier is gegeven. Maar ook het heden biedt niet voldoende garantie. We weten hoe eenvoudig we onszelf kunnen verraden of verliezen. Dan antwoordt het volk: Omwille van onze kinderen willen wij horen naar de woorden van God. Dat was een bevredigend antwoord. Wij zijn in staat om onszelf te verloochenen, maar onze kinderen verloochenen gaat tegen alle liefde in. Oftewel, waarom zou je je aan de tien woorden houden? Niet omwille van wat was, of wat is, maar om wat nog komt. Dat je niet klem komt te zitten, of degenen die na je komen, de kinderen, de volgende generaties. Het zijn woorden die je de toekomst in trekken, die de toekomst openen, open houden.

Zoiets moet Edith Benedictus ook voor ogen hebben gehad toen ze ons kunstwerk De Tien Beloftes maakte en dan niet alleen het glas maar ook de tekst, die erachter schuilgaat. Ik wil ze tot slot voor u lezen en u vragen in het luisteren bij uzelf na te gaan: Welke klinkt er hier vandaag speciaal voor mij? Waarin dreig ik klem te komen zitten, waar slibt de bevrijdende ruimte die God mij geeft dicht, waar dwaal ik weer af naar Egypte?
En dan te beseffen, te bidden, dat God ons hier vandaag, een ieder van ons, opnieuw in de ruimte zet.

Als je in liefde en verbondenheid leeft,
als je één bent met het leven…

dan weet je dat je samen één bent
dan vind je succes, geld, macht of enig ander symbool daarvan niet het belangrijkste

dan begrijp je de macht van woorden en gedachten
dan vind je elk moment heilig
dan zul je je vader, moeder en iedereen eren
dan zul je er voor kiezen geen enkele levensvorm te vernietigen
dan zul je eerlijk zijn en niet overspelig
dan zul je niets nemen wat niet van jou is
dan zul je niet iets zeggen wat niet waar is
dan weet je dat alle eigendommen de wereld toebehoren

Amen