Logo van de kerk
Home / Dominee / Overdenking

Overdenking

Eerder gehouden overwegingen vindt u hier

Overweging 16 december 2018 3e advent

Lezing Sefanja 3/Lucas 3

Van puin naar hoop

Van puin naar hoop... zo heet de portretserie die een poosje geleden te zien was bij NOS op 3 en die nog steeds wel terug te vinden is, als je zoekt op de website van de NOS.
Van puin naar hoop...alleen de titel vond ik al prachtig.

Terwijl wij meestal alleen maar nieuws vol ellende en geweld over het Noorden van Syrië horen, laat deze portretserie zien hoe 7 mensen daar op hun eigen manier voorbij het puin zien en hoopvol aan de slag gaan om weer iets van het leven te maken. Zo is er de schooldirecteur die een voormalige school, die IS hoofdkwartier werd, weer ombouwt tot school en gedreven over het belang van het onderwijs vertelt voor de kinderen in zijn stad.
Er is die ene ondernemer die zijn succesvolle restaurant in Turkije achterlaat om naar zijn eigen stad terug te keren en de lekkerste hamburgers van de stad te maken. Of die man die met gevaar voor eigen leven een improvisorische olieraffinaderij in elkaar heeft gezet, zodat er weer brandstof is en mensen weer mobiel zijn.

Van puin naar hoop...

Terwijl wij alleen nog maar een kapotgeschoten stad zien, zien deze mensen al iets sluimeren onder die brokstukken wat weer hoop geeft, ze zien meer dan er is. Voorbij onszelf…
Het is het unieke aan een mens, dat we in staat zijn om voorbij onze eigen omstandigheden te denken, om vooruit te grijpen naar wat nog niet is, om onze verbeeldingskracht in te zetten en ons leven hier en nu daar al naar te richten, daar op af te stemmen. Niet alleen het hier en nu bepalen ons doen en laten, maar ook ons verlangen naar wat zou kunnen, naar de toekomst.

Van puin naar hoop...

Zoiets doet Sefanja ook in het gedeelte dat we vandaag lazen. Het wordt voorafgegaan door allerlei donkere profetieën over de stad Jeruzalem. De stad is een puinhoop, zegt Sefanja, de mensen vereren andere goden dan de God van Israel en hun handelen is vol geweld en bedrog. Op geen enkele manier meer lijkt de stad op een plek waar God gevonden kan worden, er komt een dag dat het oordeel over Jeruzalem geveld zal worden, klinkt het dreigend.
En dan ineens slaat zijn toon om als een blad aan de boom, alsof hij de mensen die naar hem luisteren uiteindelijk niet daarmee wil laten zitten, in dat donkere van het oordeel en de angst, die dat oproept. Ze moeten weten waar het naartoe gaat, waar ze naartoe leven en dan eindigt hij zijn boek met de jubel, van dat laatste hoofdstuk. Ook al zal Jeruzalem haar verleden niet zomaar kwijtzijn, en zal er puin geruimd moeten worden, letterlijk en figuurlijk, toch zal er een dag zijn dat haar lot ten goede wordt gekeerd.

Van puin naar hoop...

Johannes de Doper bewandelt een zelfde soort weg als Sefanja, als hij de mensen toespreekt vanaf de oever van de Jordaan. Jullie leven is een puinhoop, zo tiert en raast hij, adderengebroed, wie denk je dat je bent dat je veilig bent voor het komende oordeel? Ondanks deze dreigende taal schrikt het de mensen niet af en ze vragen Johannes: wat moeten we doen?
Ook bij Johannes is er zo'n wonderlijke omslag, hij laat de mensen die naar hem zijn komen luisteren niet in het donker, niet bij de angst, maar zo dreigend als hij eerst is, zo opvallend dichtbij, mild en barmhartig is hij vervolgens in de adviezen die hij geeft. Geen radicale veranderingen, alles over een andere boeg gooien, nee, kleine stappen tekent hij uit, heel concreet, behapbaar voor ieder mens, wie twee kleden heeft, geeft er eentje weg, tollenaars moeten niet meer vragen dan ze opgedragen is, soldaten moeten tevreden zijn met hun loon, kleine stappen die je nu al kunt zetten om op de weg van het goede leven te zijn.

Sefanja en Johannes, beide doen ze een beroep op dat unieke wat wij in ons hebben als mens, dat je niet alleen bepaald wordt door de omstandigheden hier en nu, maar dat je over verbeeldingskracht beschikt, over de mogelijkheid voorbij je eigen situatie te denken, te reiken naar hoe het zou kunnen zijn, te verlangen. Het is wat helemaal past in deze tijd van advent, we kijken vooruit, advent is dromen, van puin naar hoop...

Andersom kijken

Maar toch doet de bijbel dat anders dan wij dat normaliter doen, dat "naar de toekomst kijken". En het is goed om daar eens bij stil te staan. Je hebt bij van die financiële reclamespotjes op de radio altijd zo'n stemmetje dat aan het einde nog even snel zegt: In het verleden behaalde resultaten bieden geen garantie voor de toekomst. Dat zinnetje laat in één keer zien hoe wij - vaak onbewust en automatisch - denken: je hebt het verleden, wij leven vandaag en de toekomst begint morgen. Verleden-heden-toekomst, in die volgorde. Om de wereld om ons heen te begrijpen en ons eigen leven, om daar vat op te krijgen, gebeurt er dan het volgende: we herinneren ons hoe iets vroeger was, we zien hoe het vandaag is en vanuit deze twee volgen we de lijn door naar de toekomst om onze conclusies te trekken, wat we mogen verwachten. Om een voorbeeld te geven: vroeger zat de kerk vol, tegenwoordig is dat een stuk minder, dus dan zal er in de toekomst wel iemand zijn die het licht uit zal doen.   

Het is op zich niet gek om zo je gedachtegang op te bouwen, vanuit de volgorde verleden, heden, toekomst. Je leert (soms) uit het verleden, het houd je met beide benen op de grond en het behoed je voor luchtkastelen. Toch kent deze manier van denken ook zijn beperkingen. Er is geen ruimte meer voor verrassing, verwondering want wie zegt dat ontwikkelingen van vroeger naar nu ook op dezelfde manier door zullen zetten? En hoe je het verleden onthoudt, is ook altijd wel erg gekleurd door je herinnering.
Als er in de bijbel wordt gesproken over wat komen gaat, over de toekomst, over die ene dag, zoals Sefanja en Johannes dat doen, dan moeten we die volgorde van verleden-heden-toekomst even helemaal loslaten, want zij kijken namelijk precies andersom. Vanuit een beloofde toekomst, vanuit een wereld waarin alles terecht komt en ieder mens tot zijn recht, kijken ze naar de wereld van nu en dat geeft hen de moed te bekritiseren waar het er nog helemaal nergens op lijkt en aan te moedigen waar ze al kiemen zien van die beloofde toekomst.
Er is een mooi lied, dat zegt:

Blijf niet staren op wat vroeger was,
sta niet stil bij het verleden,
Ik, zegt God, ga iets nieuws beginnen,
het is al begonnen, merk je het niet?
(L809, bij Jesaja 43:18-19)

Vooral die laatste zin verraadt een andere manier van kijken naar de wereld om je heen. Niet: ‘ik moet nog maar kijken wat ervan komt’ (verleden, heden, toekomst), maar: ‘kijk eens wat er al begonnen is’ (toekomst-heden-verleden).
Vanuit een vast vertrouwen waar het op uiteindelijk op uit zal lopen, kijk je naar het hier en nu om je heen en dat geeft levenskracht, hoop en moed om het anders te doen of het heden hier en nu alleen al anders te ervaren.
Niet van puin naar hoop, zou je kunnen zeggen, maar van hoop (daar begint het mee) naar puin, de moed om de puin in je eigen leven, of in de wereld om je heen onder ogen te zien. Omdat je weet waar je op hoopt, durf je aan het puin te beginnen, daar een oordeel over te vellen, of te laten vellen, zonder dat je vastloopt in angst, donkerte of cynisme.

Van hoop naar puin...
Vanuit de gehoopte toekomst het hier en nu vormgeven.

Sefanja én Johannes…

En het mooie is, vind ik, hoe verschillend Sefanja en Johannes daarmee omgaan. Bij Sefanja ligt alle hoop bij God, God is het die het lot ten goede zal keren, die de vreugde terug zal brengen, die de glans zal terugbrengen in het leven. Een beetje het gevoel van dat liedje "stil maar wacht maar ". Zo kan het soms zijn in een mensenleven, dat er zoveel gebeurd is, of zoveel speelt, dat alleen dát je houvast is, dat God, dat goede krachten vanaf de andere kant je niet loslaten, bezig zijn met jou of deze wereld.
Bij Johannes daarentegen ligt alle hoop op wat je zelf kunt doen, die ene stap verder, net dat ene verschil dat je kunt maken, dat wat bij jou past. Zo moet, zo kan het zeker ook zijn in een mensenleven, niet jezelf van alles opleggen, te groots, te meeslepend willen leven, maar gewoon in het kleine, concrete, soms net de dingen anders doen op weg naar het goede leven.

Het mooie vind ik dat Sefanja en Johannes elkaar hierin zo aanvullen. Alléén de houding van Sefanja zou ons uiteindelijk heel passief maken, maar alléén de houding van Johannes de Doper zou uiteindelijk uitmonden in een soort van activisme, alsof het allemaal van onszelf afhangt.
Juist die beide stemmen naast elkaar, die vullen elkaar aan, geven ruimte om te blijven kijken zoals de bijbel kijkt, vanuit de toekomst naar het hier en nu.

Vanuit de hoop naar het puin...

Ik, zegt God, ga iets nieuws beginnen,
het is al begonnen, merk je het niet?

Amen