Logo van de kerk
Home / Dominee / Overdenking

Overdenking

Eerder gehouden overwegingen vindt u hier

Overweging op 17 februari 2019

Lezing Lucas 6

Groepsindeling?

Gelukkig de armen, de hongerigen, degene die huilen, die geminacht worden, buitengesloten en vervolgd, maar ach wee, degenen die lachen, vol overvloed zijn, de rijken, degenen wiens naam genoemd wordt vol lof.

Zo spreekt Jezus zijn pas geroepen leerlingen voor het eerst toe en ik ben even nieuwsgierig of het u net zo vergaat als het mij vergaat als ik die tekst lees. Of bij u onwillekeurig, ja misschien zelfs wel onbewust gebeurt wat mij overkomt bij het lezen van zo’n tekst. Dat je je afvraagt, bij welke groep hoor ik eigenlijk én hoe kom ik er af? Want dat is wat Jezus doet in die eerste toespraak daar op het open veld, hij schift, hij haalt uit elkaar en plaatst mensen netjes in groepen. Ik heb het maar even naast elkaar gezet, die woorden van Jezus, zo kun je ook in één oogopslag zien hoe mooi de tekst eigenlijk is opgebouwd, hoe symmetrisch. En wat Jezus doet in zijn woorden, de ene groep links, volgens Jezus, de gelukkigen, de andere groep rechts, die niet te benijden zijn. En gebeurt dan bij u ook onwillekeurig wat bij mij onmiddellijk in werking wordt gezet, waar sta ik en hoe kom ik er vanaf? En ik moet zeggen dat een bang vermoeden me dan bekruipt dat ik in Jezus' woorden eerder aan de verkeerde kant van de streep zit, dan aan de kant van " de geluksvogels ".

Nu is het op zich een menselijk herkenbaar mechanisme, dat je voortdurend bezig bent jezelf of de ander op te delen in groepen, ik hoor bij, wij horen bij...en jij hoort bij...of zij horen bij... en vul maar in...rijken-armen, autochtoon, allochtoon, kerk of juist niet, gereformeerd, hervormd, Friezen – Drenthen, familie of niet.
Onbewust of bewust ben je daar voortdurend mee bezig, dat geeft ergens een houvast, je kunt iemand, je kunt jezelf ergens plaatsen het heeft zelfs een positief effect om ergens bij te horen, om ergens deel van uit te maken, deel te zijn van een groep. Maar de keerzijde is ook net zo waar, het werkt net zo vaak de andere kant op, het praten in wij en zij, jullie en onze manieren van doen, mijn gelijk tegenover jouw gelijk. En vaak moet je constateren dat het indelen zo in groepen, jezelf of de ander, vaak de werkelijkheid, de mens om wie het gaat, geen recht doet. Wie indeelt in groepen plakt daar altijd ook beelden op, van hoe jezelf en hoe die ander is, en dat doet vaak geen recht aan die ene zelf, je bent nooit helemaal de één of de ander.

Ik moest zelf even denken aan wat Chris Otten altijd zegt wanneer je aan hem vraagt hoe het met hem gaat: Arm en gezond, zegt ie dan! Tja, waar deel je hem dan in die groepen die Jezus hier onderscheidt? Want je proeft wel tussen de regels door dat daarachter al een andere opvatting van arm en rijk gaat, dat hij zich rijk voelt omdat hij gezond is en dat dus bezit minder een rol speelt dan je gezondheid.
Dus vroeg ik me af, en ergens stoorde het me ook wel waarom Jezus meteen een scheiding, een schifting teweegbrengt tussen de mensen die naar hem zijn komen luisteren, die ergens iets van hem verwachten, die hebben gemerkt dat er kracht van hem uitgaat. Hoe herkenbaar het mechanisme ook is, waarom deelt Jezus hier meteen in in groepen en koppelt hij daar zelfs nog een lot aan vast, hoe het met diegenen af zal lopen?

Het is ook verrassend, want het tekstgedeelte begint hoe Jezus de berg afdaalt en hoe hij in het open veld gaat spreken, niet meer in de beslotenheid van een gebouw als de synagoge, zoals eerder, nee nu wordt het open veld, de open ruimte, met de hemel als dak en de horizon als muren, de plek waar de woorden van Jezus mogen klinken. En je hoort hoe mensen ernaar toe komen met hoop, met verwachting, ze geloven erin, en niet alleen mensen binnen de grenzen van Israel stromen toe maar ook daarbuiten, uit Tyrus, uit Sidon, uit de gebieden van de heidenen.
Alsof je voelt: hier bij deze ene wordt een beweging, een stroom op gang gebracht die alle grenzen die wij mensen trekken zal doorbreken. En dan toch ineens zo dat onderscheid, dat indelen in groepen.

Omgekeerde wereld

Zoals ik zo net al zei, kun je in de tekst, zeker als je het zo naast elkaar zet, zien hoe mooi het is opgebouwd en ook wat de werking van die woorden is, toen en nu nog steeds. Alles wordt op zijn kop gezet, alle bestaande verhoudingen, zoals mensen van toen en nu de wereld kennen, de rangen, de standen, je plek, je plaats op sociale ladder, alles wordt omgekeerd. En dat lag in die tijd veel meer vast dan nu, zoals in sommige landen je plek veel meer dan bij ons vastligt. Je wordt van een dubbeltje nooit een kwartje is een zegswijze die aangeeft dat dat bij ons ook nog niet zo heel lang geleden is.

Jezus keert het precies om, hij zet de wereld op zijn kop en dat heeft hij niet van een vreemde. Nog als hij in de buik zit bij zijn moeder barst Maria uit in een lied dat van precies hetzelfde zingt, hoe machtigen van hun troon worden gestoten, hoe geringen aanzien krijgen, hoe hongeringen overladen worden met gaven, maar rijken weggestuurd worden met lege handen. Waar zijn moeder van zingt, dat verkondigt nu haar zoon in het open veld, ja, al in de synagoge waar Jezus even hiervoor zijn eerste preek houdt zet hij hiervoor de toon. Ook daar wordt als allereerste aan de armen, de outsiders, de mensen die absoluut niets hebben en ook op niemand kunnen rekenen, het goede nieuws verkondigt. Zij kunnen als eerste rekenen op Gods genade, voor hen staat God, staat Jezus in. Dat is het allereerste wat over die woorden van Jezus gezegd moet worden, dat het een radicale keuze is voor wie op niemand anders kan rekenen dan God zelf. Dat Jezus bij deze mensen begint: degenen die met lege handen staan in het leven, bij degenen die zich niet een plek, een status, een aanzien kunnen verwerven door hun bezit, hun goede naam, hun prestaties etc. Zalig zijn jullie, zegt de oude vertaling, gelukkig zijn jullie, zegt onze vertaling, voor jullie is Gods nieuwe wereld, zegt de Bijbel in gewone taal, niet alleen voor later, niet als zoethoudertje, nee hier en nu al mogen jullie erop rekenen dat God naast jullie staat.

Voor ons die hier relatief beschermd en welvarend door het leven mogen gaan, is het radicale van die woorden misschien niet meer zo goed voelbaar, maar wie bittere armoede ervaren heeft, wie getuige is geweest van wat armoede met mensen kan doen, die weet dat daar niets romantisch of moois aan is. En hoe ongelooflijk die keuze van het evangelie is, van Jezus die bij deze mensen begint, van God die langs deze weg in de wereld zijn rijk, zijn heil wil opbouwen.
We hadden een poosje terug een avond over eenzaamheid in de classis en over hoe je eenzaamheid kunt herkennen bij een ander en wat mij raakte was dat de inleider zei dat voor hem werkelijk een signaal van ernstige eenzaamheid was wanneer het echt onprettig was om dichtbij iemand te zijn, niet alleen ongemakkelijk, of een kwestie van een klik of niet, maar dat je in alles voelt, dat je het liefst bij zo iemand weg wil. Ik moest eraan denken als je deze woorden van Jezus leest, Jezus kiest voor die mens, ook die eenzame mens, voor diegene is allereerst Gods genade, het geluk bestemd.
Of voor degene die door het leven helemaal met lege handen is achtergelaten, na een scheiding, een financieel fiasco, een verlies dat te groot is voor een mens om te dragen, op welke wijze dan ook. Daar waar je zo met lege handen staat word je opgevangen door deze woorden van Jezus, gelukkig zijn jullie, zalig, hoe tegenstrijdig dat nu ook klinkt.

Vrijspraak voor losers

Iemand gebruikte in dit verband het woord "losers", kent u dat woord? Als u het zelf niet gebruikt, dan toch zeker wel uw kinderen of kleinkinderen, een loser is iemand die buiten de boot valt, die mislukt is, die faalt...sneu is... Als je het over indelen in groepen hebt, is dat misschien ook wel een pijnlijke rake term op dit moment, je hebt de succesvollen, de geslaagden, degenen die mee kunnen komen en je hebt de losers. Jezus, God kiest voor de losers, maar zoals ik ook al eerder zei, ben je nooit alleen maar de een of de ander, nooit alleen maar de treurende of degene die lacht, nooit alleen maar de rijke of de arme, de winnaar of de loser, je bent allebei tegelijk, beide kanten zitten in je, als we eerlijk zijn. Dat zit ook heel erg in de christelijke theologie, dat dubbele, dat je allebei tegelijk bent, je bent zondaar en heilige, zegt de geloofsleer.

Iemand die hierover heel prikkelend over schrijft is Nadia Bolz-Weber, een Lutherse dominee uit de VS. Ze werkt in Denver in een kerk met de prachtige naam House for all sinners and saints en ik lees op dit moment haar boek " Vrijspraak voor losers ", u begrijpt de link met de tekst van vandaag.
In een tijd dat alles draait om perfectie, om het uiterste uit je zelf halen, om nergens een steek te laten vallen, schrijft zij hoe in de kerk in deze tijd faalverhalen zoveel belangrijker zijn dan succesverhalen verhalen van losers, zoals zij dat noemt, en met enige zelfspot voegt ze daar aan toe dat je dan bij haar aan het goede adres bent, want juist zo, ook in je falen, kom je Gods genade uiteindelijk op het spoor. Niet in de verhalen over hoe iemand heel heilig en vroom leeft en vervolgens zeggen tegen mensen: doe het ook zo, nee, niet die verhalen werken inspirerend, zegt ze, nee juist verhalen over iemand die op allerhande manieren rafelrandjes heeft, tekortschiet, de plank misslaat en die toch nog steeds een mens blijft waarin God werkzaam is. Daar kikker je van op als mens, daar kom je genade op het spoor. Genade die je van anderen nodig hebt, die je niet afrekenen op alles wat je doet, en genade ook van God als die ene ander.

Ze schrijft:
Ik blijf fouten maken.
Sterker nog: Ik blijf keer op keer dezelfde fouten maken.
Ik probeer zo vaak zonder succes God en mijn medemens op afstand te houden.
Ik zeg nee als ik ja zou moeten zeggen.
Ik zeg ja als ik nee zou moeten zeggen.
Plotseling maak ik een heilig moment mee,
waarbij ik me pas als het voorbij is realiseer waar ik beland ben.
Ik heb lief met mate,
zeg dan per ongeluk het juiste op het juiste moment
zonder dat ik het doorheb,
ik vergeet wat er het meeste toe doet
en maar al te vaak keer ik me af en denk ik slechts aan mezelf.
En toch…ik blijf een persoon met wie God aan het werk is.

Kortom, vrijspraak voor “losers “

There’s a crack, a crack in everyting, that’s how the light gets in, zo zingt een lied van Leonard Cohen. Langs die weg komt God, komt Jezus deze wereld binnen, daar begint zijn heil, zijn weg onder ons, daar begint zijn vreemde weg naar geluk.
Amen