Logo van de kerk

filosofisch symposium 18 nov. 2017

Verslag van het filosofisch symposium over het boek ‘Macht en onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting’ van Tinneke Beeckman op 18 november 2017.

Een korte samenvatting van de lezing en de daarop volgende boeiende discussie.

Dagvoorzitter Albert Haar heet alle aanwezigen welkom in het bijzonder mevrouw Beeckman die uit Antwerpen is gekomen om haar boek persoonlijk toe te lichten. Mevrouw Beeckman schreef dit boek mede naar aanleiding van de aanslag op de redactie van het satirische tijdschrift ‘Charlie Hebdo’ op 17 januari 2015 in Parijs waarbij 12 dodelijke slachtoffers vielen en 11 mensen gewond raakten. Ze neemt het debat na deze aanslag als uitgangspunt voor een filosofische beschouwing over deze tijd. Over angst en onzekerheid en hoe wij in het westen zijn omgesprongen met onze ideeën over waarheid, kritisch onderzoek en democratie. ‘Zijn wij verdwaald’ is een van de vragen die opgeworpen wordt. Hoe de commotie rond de aanslag in Parijs aantoont dat verlichtingsidealen als het streven naar waarheid en gelijkheid definitief in onbruik zijn geraakt. In de plaats daarvan overheerst een dubbelzinnig postmodern denken, dat voortdurend verwarring schept en waarheidsaanspraken onmogelijk maakt.

Enkele punten uit de inleiding op het boek door mevrouw Beeckman.

x“Toen de aanslag op Charlie Hebdo plaatsvond schreef ik een column over als zou de waarheid niet bestaan. Maar een geloof in waarheid en waarachtigheid is noodzakelijk voor elke samenleving/democratie, je moet dus altijd blijven proberen om waarachtig te leven, aldus de Britse filosoof Bernard Williams. Daarvoor zijn twee eigenschappen nodig: oprechtheid en nauwkeurigheid. Vrije meningsuiting geeft de idee dat alle meningen evenveel waard zijn maar vaak wordt de eigen mening vooropgesteld en is er geen enkele vorm van zelfkritiek. We zien dat ook bij Trump en zijn woordvoerders; er zijn altijd alternatieve feiten. Wanneer je veronderstelt dat 2+2 misschien wel 4 is maar zeker ook 5 kan zijn ben je de weg kwijt, wordt je een zombie, is er geen waarheid meer mogelijk. Iedereen zijn eigen waarheid, zo neem je de waarheid niet meer serieus.
De Amerikaanse denker Richard Rorty legt de nadruk op het vrije debat. Hij ziet democratie als gedeelde hoop tussen burgers. Maar je hebt nooit een onbevooroordeelde manier van denken, vrij onderzoek is een illusie, de autonome mens zit in zijn eigen context, handelt van daaruit. Niet vanuit een vaag ideaal van menselijkheid maar vanuit solidariteit met mensen in de eigen samenleving”.

Descartes, Spinoza, Roussau, Nietzsche komen voorbij als denkers van een nieuwe filosofie na de Verlichting. De rede is de basis voor kritisch denken, minder boekenwijsheid meer afgaan op het eigen geweten.
“Helaas heeft ons geweten blinde vlekken, we geven anderen goede raad maar voor onszelf volgen we ons eigen oordeel. We zijn onze eigen maatstaf voor hoe we in het leven staan. Toch beschouwen we anderen vaak als deskundigen ook al kunnen ze daar wat betreft opleiding of ervaring geen aanspraak op maken terwijl wetenschappers niet meer worden geloofd, dit zo geheel anders dan in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Veel informatie wordt via het internet verspreidt: onjuistheden, niet onderbouwde meningen, filmpjes van wreedheden, het is een jungle geworden waarin het moeilijk wordt om relevante, juiste informatie te onderscheiden van fakenieuws. Hier ligt ook een taak voor het onderwijs: leer de studenten kritisch te denken, neem hiervoor filosofie als verplicht vak op in de middelbare school en wek vooral de nieuwsgierigheid bij de leerlingen.
Ook politiek wordt bedreven vanuit de eigen moraal in plaats van het analyseren van de feiten. En helaas gaat het meer over welvaart dan over welzijn”.

Een belangrijk punt zowel in het boek als tijdens de discussie is: bestaat de ultieme waarheid?

Volgens mevrouw Beeckman is het onmogelijk om te spreken over de ultieme waarheid, wel is het mogelijk om een idee van waarheid over te houden en zij wil deze nastreven want de bedreigde positie van de waarheid is ook een bedreiging van het zinvolle vrije debat en de democratie.
Helaas is het zo dat wie de macht heeft over de media de samenleving bepaalt, er worden geen kritische vragen meer gesteld en idereen gelooft in zijn eigen waarheid of wat hij/zij ingefluisterd krijgt.
Iets anders is waarachtigheid. Waarheid is concreet, waarachtigheid is een grondhouding. Kritisch naar jezelf kijken, het herkennen van de eigen blinde vlekken, maar ook het grondig beoordelen van je bronnen met nauwkeurigheid en oprechtheid behoren hiertoe.
Kritisch denken en argwaan liggen dicht bij elkaar, het verschil is dat een argwanend iemand niets en niemand vertrouwt en overal een samenzwering in ziet.
Verder zijn naastenliefde, respect voor iedereen, belangrijk om onze samenleving leefbaar te houden. Je echt inzetten voor je idealen en niet aan het aangename, op de bank zitten en TV kijken, de voorkeur geven waardoor er geen animo meer is voor een diepgaand debat. Vroeger was het niet veel beter, elke tijd heeft zijn eigen problemen volgens Bruno Latour. De tijd van de Grote Verhalen is voorbij.

Dicky Rentier